ทำความรู้จัก ‘วุฒิอาสาธนาคารสมอง’ เมื่อความรู้วัยเกษียณถูกต่อยอดอย่างมีความหมาย
นิตยสาร Trust ฉบับที่ 77 | คอลัมน์ All Around Me
การเดินทางกว่า 25 ปี ของ ‘ธนาคารสมอง’ ภายใต้การดำเนินงานของมูลนิธิพัฒนาไท พร้อมสร้าง ‘วุฒิอาสา’ ซึ่งส่วนใหญ่เป็นชาววัยเกษียณที่ยังมีไฟพร้อมความรู้ความสามารถและประสบการณ์ส่วนตัว โดยเป็นคนทำงานที่กระจายอยู่ทั่วทุกภูมิภาคของประเทศไทย เพื่อร่วมกันขับเคลื่อนการพัฒนาประเทศผ่านบทบาทอาสาสมัคร โดยวันนี้ คุณวรวรรณ พลิคามิน รองเลขาธิการสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (สภาพัฒน์) และเลขาธิการมูลนิธิพัฒนาไท มาร่วมบอกเล่าเรื่องราว ‘วุฒิอาสาธนาคารสมอง’ ที่เต็มไปด้วยพลังกายและพลังใจของคณะทำงานจิตอาสา
“สำหรับ ‘ธนาคารสมอง’ ก่อตั้งมาตั้งแต่ปี 2543 เป็นโครงการที่เกิดขึ้นตามพระราชดำรัสของสมเด็จพระพันปีหลวง ซึ่งพระราชทานแก่คณะบุคคลต่าง ๆ เข้าเฝ้าฯ ถวายพระพรชัยมงคลเนื่องในโอกาสวันเฉลิมพระชนมพรรษา (11 สิงหาคม 2543) ว่า ‘วัยเกษียณ 60 ปี ไม่ใช่คนแก่ แต่เป็นวัยที่ยังมีกำลังวังชา พร้อมศักยภาพทางความรู้และความสามารถที่นำมาเป็นกองหนุนในการพัฒนาประเทศได้’ ซึ่งในปีเดียวกันนี้เอง คณะรัฐมนตรีของรัฐบาลในยุคนั้นมีมติให้ก่อตั้งเป็น ‘ธนาคารสมอง’ โดยให้สภาพัฒน์เป็นนายทะเบียนกลางรวบรวมผู้เกษียณที่มีความเป็นจิตอาสา อยากทำประโยชน์ ทำงานด้านการขับเคลื่อนช่วยพัฒนาประเทศ และเป็นผู้ประสานให้วุฒิอาสาเข้าไปช่วยเหลือ ให้ความรู้ ข้อแนะนำ และคำปรึกษากับผู้ที่ร้องขอ โดยมีมูลนิธิพัฒนาไท (มพท.) ทำหน้าที่สนับสนุนวุฒิอาสาให้เป็นกลไกสำคัญในการแปลงแผนพัฒนาประเทศไปสู่การปฏิบัติ และเป็นผู้นำในการขับเคลื่อนการพัฒนาในเชิงพื้นที่” เลขาธิการมูลนิธิพัฒนาไทกล่าวเริ่มต้น
‘วุฒิอาสาธนาคารสมอง’ เปลี่ยนผ่านสู่ยุคดิจิทัล
ช่วงเวลา 25 ปีหลังก่อตั้งกับบริบทของสังคมที่เปลี่ยนไป รวมถึงการเปลี่ยนผ่านเข้าสู่วิถีดิจิทัล ในช่วงที่คุณวรวรรณเข้ามาดำรงตำแหน่งเลขาธิการมูลนิธิพัฒนาไท ได้มีการพัฒนาฐานข้อมูลวุฒิอาสาธนาคารสมองครั้งใหญ่ พร้อมปรับรูปแบบการทำงานเพื่อเน้นการขับเคลื่อนการทำงานของวุฒิอาสาในแต่ละช่วงอายุอย่างแท้จริง
“เมื่อ 3 ปีที่แล้ว เราเริ่มอัปเดตข้อมูลอย่างเข้มข้น ตรวจสอบข้อมูลวุฒิอาสาช่วงอายุตั้งแต่ต่ำกว่า 60 แล้วก็ 60-69 ปี และ 70-75 ปี สุดท้ายอายุมากกว่า 75 ปี เพื่อดูว่ามีคนขับเคลื่อนการทำงานกับเรากี่คน ซึ่งปรากฏว่า จากจำนวนวุฒิอาสาทั้งหมดเกือบ 7,000 คน เหลืออยู่ประมาณ 2,800 คนเท่านั้นที่ยังสามารถติดต่อได้และยังทำงานกันอยู่ โดยผู้ที่ทำงานจริง ๆ จะอยู่ในช่วงอายุ 60-69 ปี เราจึงโฟกัสไปช่วงอายุนี้ ซึ่งส่วนใหญ่เป็นข้าราชการเกษียณ
ส่วนภาคประชาสังคม/ภาคประชาชนที่มาเป็นวุฒิอาสาในวัยก่อนอายุ 60 ปี ก็มีอยู่จำนวนไม่น้อยเหมือนกันค่ะ”
ขับเคลื่อนตามเป้าหมายการพัฒนาอย่างยั่งยืน
ปัจจุบัน ‘ธนาคารสมอง’ ดำเนินการภายใต้เป้าหมายระดับสากล นั่นคือ SDGs (Sustainable Development Goals) หรือ ‘เป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน’ และแนวทางตามแผนพัฒนาในระดับต่าง ๆ ที่มุ่งเน้นแก้ไขปัญหาสังคม สิ่งแวดล้อม และเศรษฐกิจ ขับเคลื่อนกลไกด้วยหลักปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียงในแบบวิถีไทย โดยมีตัวอย่างการขับเคลื่อนงานที่สำคัญ ภายใต้การเปิดพื้นที่ปฏิบัติการเพื่อความยั่งยืนที่ธนาคารสมองเรียกสั้น ๆ ว่า ‘SDG Lab’
“SDG Lab ถือเป็นอีกจุดเปลี่ยนครั้งสำคัญของ ‘วุฒิอาสาธนาคารสมอง’ เพราะจากนี้ไปวุฒิอาสาจะไม่ได้ทำงานแค่ปัจเจก แต่ต้องทำงานเป็นเครือข่ายได้ภายใต้ความรู้สึกเป็นเจ้าของกิจกรรมนั้น ๆ โดย SDG Lab ของเราใช้วิธีการระดมความเห็นจากประชาคมในพื้นที่ เพื่อให้คนในชุมชนนำเสนอประเด็นที่อยากทำและเป็นประโยชน์ต่อพื้นที่นั้น รวมทั้งรู้สึกถึงการเป็นเจ้าของ และในฐานะที่สภาพัฒน์เป็นหน่วยทะเบียนของวุฒิอาสา เราก็จะช่วยประสานหาเครือข่ายให้เข้ามาร่วมในการขับเคลื่อน ซึ่งในการทำ SDG Lab ภาคตะวันออก เราเห็นกระบวนการแก้ปัญหา การใช้เทคโนโลยีและนวัตกรรมเข้ามาช่วยในการขับเคลื่อน และการขยายผลจากระดับพื้นที่ไปสู่จังหวัด กลุ่มจังหวัด และภูมิภาค จากความสำเร็จดังกล่าว ตั้งแต่ปี 2560 เป็นต้นมา จึงได้มีการขับเคลื่อนงานของธนาคารสมองในลักษณะของเครือข่ายระดับกลุ่มจังหวัด ในระดับกลุ่มจังหวัดบางครั้งจะมีปัญหาเดียวกัน ทำให้เกิดการแชร์ทรัพยากรร่วมกัน กลายเป็นไอเดียที่มีประสิทธิภาพขับเคลื่อนการดำเนินงานกันได้มากกว่า”
คุณวรวรรณยังเล่าเพิ่มเติมด้วยว่า ในการลงพื้นที่เพื่อจัดประชุมกลุ่มจังหวัดในแต่ละครั้ง เป็นการนำข้อมูลที่ผ่านการวิเคราะห์แล้วไปแชร์ให้วุฒิอาสาในแต่ละกลุ่มจังหวัด ซึ่งสภาพัฒน์ในฐานะหน่วยวางแผน มีตัวชี้วัด มีเครื่องมือหลากหลาย อาทิ ดัชนีความก้าวหน้าของคน (Human Achievement Index) เพื่อดูคุณภาพชีวิตประชาชนใน 8 มิติ เช่น การศึกษา สุขภาพ ชีวิตการทำงาน ครอบครัว เทคโนโลยีสารสนเทศ ฯลฯ
“ข้อมูลต่าง ๆ พอนำไปวิเคราะห์ให้ทุกคนได้เห็น อย่างข้อมูลที่เราไปแชร์ให้กลุ่มประชาคมในพื้นที่ เช่น ในกลุ่มจังหวัดทางภาคอีสาน อาทิ ข้อมูลเรื่อง ‘โครงสร้างประชากรของจังหวัดที่เข้าสู่สังคมผู้สูงอายุแล้ว’ ภาคอีสานมีสัดส่วนผู้สูงอายุร้อยละ 28 จึงนับว่าเป็นภาคที่เข้าสู่สังคมสูงวัยระดับสุดยอด รวมถึงหนี้ครัวเรือนที่ทางอีสานก็สูงกว่าหลายจังหวัดในภาคอื่น ๆ หรือว่าข้อมูลเกี่ยวกับปัญหาความยากจนที่ติดอันดับ Top Ten ในทุกปี จากนั้นให้พวกเขาได้ลอง Discuss ร่วมกัน ไม่ใช่ต่างคนต่างทำ”
นอกจากนี้ ทางสภาพัฒน์ยังได้จัดทำฐานข้อมูลที่เรียกว่า TISEP–Thailand Integrated Social Ecosystem Platform ที่ทำให้ทุกคนสามารถเห็นสถานการณ์ในระดับจังหวัด ไม่ว่าจะเป็น GDP รายหัว หนี้ของประชากร ระดับค่าจ้างขั้นต่ำในจังหวัด และยังถ่ายระดับมาถึงระดับอำเภอได้ด้วยตัวชี้วัดความเข้มแข็งของชุมชน ซึ่งด้วยข้อมูลเหล่านี้ทำให้รู้ได้ว่า เป็นอำเภอเข้มแข็งหรือไม่ เป็นอำเภอที่พัฒนาแล้วหรือว่าเป็นอำเภอกำลังพัฒนา และในระดับตำบลที่ทำให้เห็นถึงหน่วยงานที่ไปขับเคลื่อนในพื้นที่ เห็นถึงกองทุนหรือสวัสดิการต่าง ๆ ซึ่งเมื่อภาพเหล่านี้ชัดเจนขึ้น วุฒิอาสาก็สามารถหาประเด็นการขับเคลื่อน และเครือข่ายเพื่อแก้ไขปัญหาต่าง ๆ ได้
“สำหรับข้อมูล ‘TISEP’ ทางสภาพัฒน์ร่วมกับมูลนิธิฯ จะลงพื้นที่ไปสอนการวิเคราะห์ข้อมูลที่สามารถชี้เป้าได้ว่า จังหวัดของคุณมีปัญหาเรื่องอะไร เช่น ถ้าเป็นปัญหาสิ่งแวดล้อม แล้วต้องการดูอัตราการร้องเรียนมลพิษต้องดูเรื่องอะไร หรือใครที่ทำเรื่องเศรษฐกิจแก้ปัญหาความยากจน คุณก็ต้องบอกได้ว่า ในจังหวัดของคุณมีจำนวนคนจนเยอะแค่ไหน ด้วยการวิเคราะห์ข้อมูลใน ‘TISEP’ ซึ่งหากวิเคราะห์ได้แล้ว วุฒิอาสาต่าง ๆ ก็จะนำไปจัดทำโครงการเพื่อดำเนินการขับเคลื่อนการแก้ไขปัญหาในพื้นที่ได้”
อุปสรรคสำคัญในการเดินหน้าสนับสนุนการทำงานของ ‘วุฒิอาสาธนาคารสมอง’ คือ การใช้ฐานข้อมูลมาวิเคราะห์ให้เห็นถึงปัญหาเพื่อต่อยอดสู่การทำงานให้เป็นรูปธรรม
“จริง ๆ คนรุ่นใหม่มาด้วยฐานข้อมูล พวกเขารู้จัก Google AI ChatGPT แต่คนรุ่นเก่าหน่อย คือ มีประสบการณ์ชีวิต เราอยากให้มาทำงานรวมกลุ่มกัน อย่าลืมว่า…ภายใต้สังคมสูงวัย ก็ยังมีทุกช่วงวัยอยู่ในสังคม ทั้งวัยเด็ก วัยแรงงาน เราอยากเห็นการทำงานที่มาเติมเต็มซึ่งกันและกัน คนรุ่นใหม่มีฐานข้อมูล มีนวัตกรรม มารวมกับคนรุ่นเก่ามีประสบการณ์ที่เคยเจอมาว่า อันไหนควรเสี่ยงหรือไม่ควรเสี่ยง มูลนิธิฯ อยากเห็น Successor ที่มี
ตัวตายตัวแทนในพื้นที่มารับช่วงงานต่อ เพื่อให้เกิดการทำงานอย่างต่อเนื่อง”
ทำงานด้วย ‘จิตสาธารณะ’ คือหัวใจของ ‘วุฒิอาสา’
ความมุ่งมั่นและการทำงานอย่างต่อเนื่อง ‘สร้างความสำเร็จ’ ให้กับวุฒิอาสาที่ทำงานในพื้นที่ต่าง ๆ ซึ่ง ‘วุฒิอาสาธนาคารสมอง’ จำนวนกว่า 2,800 ชีวิต ส่วนใหญ่เป็นข้าราชการวัยเกษียณที่อายุ 60 ปีขึ้นไป โดยเข้ามาสมัครเป็น ‘วุฒิอาสา’ เพราะอยากทำประโยชน์ในพื้นที่ชุมชนของตัวเอง ขณะที่ธนาคารสมองมีวุฒิอาสาที่อายุน้อยกว่า 60 ปี เข้ามาทำงานขับเคลื่อนพัฒนาสังคมด้วยเช่นกัน
“การจะมาเป็นวุฒิอาสาได้ อย่างหนึ่ง คือ คุณต้องมี Passion ที่อยากทำเพื่อสังคม อยากพัฒนาชุมชน และต้องมีใจที่เป็นจิตสาธารณะ อย่างเคสวุฒิอาสาท่านหนึ่ง เรียนจบวิศวกร เป็นกลุ่มชาติพันธุ์ในเชียงใหม่ มีจุดเริ่มต้นจากการเป็น Smart Farmer จนวันนี้สามารถเข้าไปทำให้เกิด ‘ชุมชนบ่อแก้ว ลัวฉือนี’ อยู่ที่ อ.สะเมิง จ.เชียงใหม่ กลายเป็นสถานที่ท่องเที่ยวเกษตรยั่งยืน ท่องเที่ยวเชิงนิเวศ ได้รับรางวัลท่องเที่ยวสีเขียว และสร้างรายได้ให้คนในพื้นที่ รวมถึงกรณีคุณครรชิต เข็มเฉลิม ลูกชายผู้ใหญ่วิบูลย์ เข็มเฉลิม (ทายาทรุ่นที่ 2 ‘สวนวนเกษตร’) หลังจากคุณพ่อเสีย เขาก็เข้ามาทำงานวุฒิอาสาแทน ต่อยอดงานอย่างต่อเนื่องมาโดยตลอดตั้งแต่ปี 2560 และยังเป็นกรรมการของมูลนิธิพัฒนาไท รวมถึงเคส ‘ฝายมีชีวิต’ ในจังหวัดนครศรีธรรมราช เป็นโครงการอนุรักษ์แหล่งน้ำและฟื้นฟูระบบนิเวศโดยใช้ภูมิปัญญาท้องถิ่น ที่ต่อยอดถึงแต่ละชุมชน และแต่ละอำเภอ โดยผู้เริ่มขับเคลื่อน คือ ครูท้วม ไม้หลา วุฒิอาสาที่เป็นข้าราชการเกษียณ อีกทั้งสามารถสร้างเครือข่ายฝายครอบคลุมหลายจังหวัดในพื้นที่ เป็นการทำงานจากคนในพื้นที่จริง ๆ โดยเริ่มจากพลังเล็ก ๆ แล้วค่อย ๆ สร้าง Impact ขึ้นมาได้”
คุณวรวรรณยังกล่าวถึง ‘วุฒิอาสา’ ในทุกวันนี้ด้วยว่า ทำงานครอบคลุมหลายมิติ สมัยก่อนจะเป็น
วุฒิอาสาครูอาจารย์ที่มาให้ความรู้ หรือวุฒิอาสาด้านสุขภาพ เช่น แพทย์ ทำเรื่องตำรับยาหรือวุฒิอาสาเศรษฐกิจฐานราก ทำชมรมหม่อนไหม ขายผ้า แต่หากเป็นวุฒิอาสายุคใหม่นี้จะถูกเชื่อมโยงด้วย SDGs ภาพการขับเคลื่อนก็จะเกิดเป็นวงกว้างในสังคมมากขึ้น อาทิ เรื่องสิ่งแวดล้อม รวมไปถึงเรื่องความมั่นคงของจังหวัดชายแดน
“เช่นเดียวกับเคสวุฒิอาสาที่ทำ ‘ไบโอชาร์ (Biochar)’ ถ่านชีวภาพที่ผลิตจากวัสดุเหลือทิ้งทางการเกษตร เช่น เศษไม้ ฟางข้าว ซังข้าวโพด จึงนิยมนำมาใช้ปรับปรุงคุณภาพดิน เป็นอีกการขับเคลื่อนที่เราอยากถอดโมเดลนี้ เพื่อไปต่อยอดในการแก้ปัญหาเรื่อง PM2.5 ในระดับประเทศ”
ก้าวต่อไป ‘ธนาคารสมอง’ กับยุทธศาสตร์ขับเคลื่อน
สอดคล้องแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ
เลขาธิการมูลนิธิพัฒนาไทกล่าวถึงก้าวต่อไปข้างหน้าของ ‘ธนาคารสมอง’ ในการขับเคลื่อนอย่างยั่งยืนว่า “มูลนิธิฯ กำลัง ทำยุทธศาสตร์ขับเคลื่อนวุฒิอาสาฯ ระยะ 5 ปี ตามระยะเวลาช่วงเดียวกับแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ด้วยมีบางประเด็นที่สามารถไปขับเคลื่อนในพื้นที่โดยวุฒิอาสาของเราได้ ซึ่งนั่นจะเป็นการทำงานที่เห็นการเติมเต็ม การหนุนเสริมการทำงานในเชิงพื้นที่และเสริมกับภาครัฐที่ทำอยู่แล้ว พร้อมกันนี้อยากเห็นวุฒิอาสาสามารถหาเครือข่ายได้เอง เพื่อวันหนึ่งต่อให้ไม่มีสภาพัฒน์ เขาก็ยังทำงานของตัวเองได้
นอกจากนี้ สภาพัฒน์ และมูลนิธิฯ จะมุ่งสร้างความตระหนักรู้และแรงบันดาลใจต่อการขับเคลื่อนงานของวุฒิอาสาให้มากขึ้น ผ่านการเผยแพร่ข้อมูลและผลการดำเนินงานที่เป็นรูปธรรมสู่สาธารณะ ผ่านสื่อสังคมออนไลน์ (Social Media) ที่พัฒนา Dashboard ข้อมูลวุฒิอาสาผ่านทางเว็บไซต์ รวมถึงสังเคราะห์ผลการดำเนินงานที่ประสบความสำเร็จเป็นรูปธรรม ตลอดจนองค์ความรู้/ภูมิปัญญาเฉพาะด้านของวุฒิอาสา (Tacit Knowledge) อาทิ การทำเกษตรกรรมแบบลดการเผา เพื่อพัฒนาเป็นต้นแบบ (Model) และบทเรียน (Lesson Learned) ให้วุฒิอาสา และภาคีเครือข่ายต่าง ๆ ได้เรียนรู้ และนำไปขยายผลในพื้นที่อื่นอย่างเป็นรูปธรรม” โดยการเข้ามาเป็น ‘วุฒิอาสาธนาคารสมอง’ สามารถสมัครเพื่อทำงานทั้งแบบปัจเจกบุคคล ทำงานเป็นกลุ่ม และเป็นเครือข่าย
วันนี้ ‘วุฒิอาสาธนาคารสมอง’ หลายคน กำลังถูกพูดถึงในโลกโซเชียลมีเดียมากขึ้น ผู้คนอยากรู้จักว่า วุฒิอาสาทำงานกันอย่างไร และประสบความสำเร็จกันอย่างไร เต็มไปด้วยความภาคภูมิใจแค่ไหน โดยเฉพาะเมื่อคนทำงานที่ถูกเรียกว่า ‘วุฒิอาสาธนาคารสมอง’ อยู่ในวัยเกษียณกันเป็นส่วนใหญ่ แต่ยังคงสามารถใช้ศักยภาพด้านความรู้และความสามารถ บวกกับโครงสร้างประชากรไทยที่เป็นสังคมสูงวัยที่มีผู้สูงอายุสูงถึง 1 ใน 3 ของประเทศไทย แต่ธนาคารสมองกำลังดึงกลุ่มวัยนี้กลับเข้าสู่ตลาดงาน ผ่านอาชีพที่เป็นความเชี่ยวชาญเฉพาะ โดยทุกคนพร้อมพาตัวเองไปเป็นฟันเฟืองตัวเล็ก ๆ ร่วมขับเคลื่อนงานพัฒนาสังคมที่จะสามารถส่งเป็นแรงกระเพื่อมขยายวงกว้างให้ใหญ่ขึ้นจากระดับชุมชน สู่ระดับจังหวัด ระดับภูมิภาค ไปจนถึงระดับประเทศได้ในที่สุด
Trust Magazine by TISCO
